Podczas badań archeologicznych w Gdańsku co jakiś czas trafiamy na niewielkie, cienkie odlewy z metalu. To średniowieczne plakietki pielgrzymie. Każda z nich pochodzi z konkretnego sanktuarium i każda opowiada o czyjejś podróży. Na tej stronie zbieramy to, co wiemy o plakietkach z naszych badań. To pierwsza część: opisujemy w niej, czym były plakietki, oraz znaki z Kolonii, Wilsnack i Saintes. W kolejnych częściach dopiszemy następne plakietki.
Po co ruszano w drogę
W średniowieczu pielgrzymka miała przede wszystkim otworzyć drogę do zbawienia. Wyruszano też, żeby spełnić ślub złożony w chorobie lub niebezpieczeństwie, odpokutować grzechy, wyprosić łaskę albo za nią podziękować. U podstaw tych podróży leżała wiara w moc relikwii i cudownych wizerunków oraz w znaczenie bezpośredniego kontaktu z miejscem kultu.
Czym jest plakietka pielgrzymia
Od drugiej połowy XII wieku w sanktuariach sprzedawano pielgrzymom niewielkie metalowe znaki. Przedstawiały świętego czczonego w danym miejscu, jego relikwie albo symbole chrześcijańskie. Czasem miały napis wskazujący, skąd pochodzą, ale nie było to regułą, dlatego ich rozpoznanie bywa dziś trudne. Pielgrzym kupował znak u celu podróży i przywoził go do domu jako dowód, że tam dotarł.
Z czego i jak je robiono
Plakietki odlewano ze stopów cyny i ołowiu, które topią się w niskiej temperaturze. Ciekły metal wlewano do form, między innymi kamiennych. Tani materiał i prosta technika pozwalały wytwarzać je w dużych ilościach, dla całych rzesz pielgrzymów. Znaki z tego samego ośrodka często różnią się drobnymi szczegółami, bo odlewano je w różnych formach według jednego wzoru.
Jak je noszono
Pielgrzymi nosili znaki na widoku. Przypinali je albo przyszywali do kapelusza, płaszcza lub torby, dlatego plakietki mają szpilki, klamerki albo uszka do przyszycia. Tak wyglądają też pielgrzymi na dawnych obrazach i rycinach.
Skąd plakietki w ziemi i dlaczego Gdańsk
Dziś archeolodzy znajdują plakietki głównie w miastach i przy pogłębianiu koryt rzek. W Gdańsku leżały między innymi w warstwach niwelacyjnych, czyli w ziemi nawiezionej dla podniesienia terenu, w zasypiskach kanałów i przy dawnych nabrzeżach.
Z wykopalisk w Gdańsku pochodzi ponad 1200 pamiątek pielgrzymich z ponad 40 sanktuariów. To największy taki zbiór w tej części Europy. Gdańsk był portem, z którego korzystali także pielgrzymi. Większość znaków znajdowanych nad południowym Bałtykiem pochodzi z sanktuariów niemieckojęzycznych, wśród których najpopularniejsze leżały nad Renem i Mozą.
Kolonia: Trzej Królowie i św. Urszula
Jedna z plakietek z naszych badań to pamiątka z Kolonii. W jej górnej części Trzej Królowie jadą do Betlejem, w dolnej św. Urszula płynie łodzią z towarzyszkami. Oba kulty należały do najważniejszych w Kolonii. Około 1440 roku dla kaplicy ratusza powstał ołtarz przypisywany Stefanowi Lochnerowi, na którym obok Pokłonu Trzech Króli przedstawiono św. Urszulę z towarzyszkami i św. Gereona. Dziś ołtarz znajduje się w katedrze.
Według średniowiecznej legendy Urszula była córką króla Brytanii, odbyła pielgrzymkę do Rzymu, a w drodze powrotnej zginęła razem z towarzyszkami pod Kolonią. Najstarszym świadectwem kultu jest inskrypcja Clematiusa w kolońskim kościele św. Urszuli, która wspomina dziewice męczennice bez liczby i imion. Liczba 11 000 pojawia się dopiero w IX wieku i według badaczy wynika najpewniej z błędnego odczytu skrótu.
Wilsnack: trzy hostie
Dwie plakietki z naszych badań mają kształt trzech połączonych hostii. Na górnych widać Ukrzyżowanie i Zmartwychwstanie, na dolnej Chrystusa przy kolumnie biczowania. To znaki z Wilsnack w Brandenburgii.
Według legendy w sierpniu 1383 roku rycerz Heinrich von Bülow spalił wieś Wilsnack razem z kościołem. Proboszcz Johannes Kabuz znalazł potem w zgliszczach na ołtarzu trzy hostie, przypalone, ale całe, z kroplą krwi na każdej. Już w 1384 roku papież Urban VI obiecał odpust odwiedzającym budowany kościół św. Mikołaja, a największą popularność sanktuarium zdobyło w drugiej połowie XV wieku.
Kult budził sprzeciw. W 1405 roku synod w Pradze zakazał pielgrzymek do Wilsnack, a w komisji badającej sprawę zasiadał Jan Hus. Przeciw kultowi wystąpił też w 1451 roku synod w Magdeburgu pod przewodnictwem Mikołaja z Kuzy. Spór zakończył w 1453 roku papież Mikołaj V na korzyść kultu. W 1552 roku ewangelicki kaznodzieja Joachim Ellefeldt spalił hostie, za co kapituła kazała go uwięzić.
Znaki z Wilsnack znajdowano od Niderlandów po Estonię. W bazie plakietek pielgrzymich Kunera opisano ponad 90 egzemplarzy z Gdańska, a odciski takich znaków zdobią ponad 80 dzwonów, głównie w Niemczech.
Saintes: św. Eutropiusz
Kolejna plakietka pochodzi z Saintes w zachodniej Francji, z sanktuarium św. Eutropiusza. Na awersie biskup w mitrze błogosławi, a mężczyzna obok unosi topór, żeby zadać cios. To scena męczeństwa świętego. Zachowane litery w ramce pasują do napisu znanego z podobnych znaków: „oto znak św. Eutropiusza z Saintes”.
Grzegorz z Tours pisał pod koniec VI wieku, że Eutropiusza wysłał do Galii papież Klemens. Był pierwszym biskupem Saintes i zginął męczeńsko, a gdy przenoszono jego ciało, na czaszce zobaczono ślad uderzenia siekiery. Saintes leżało na jednej z dróg do Santiago de Compostela i średniowieczny przewodnik dla pielgrzymów zalecał zatrzymać się tu przy grobie Eutropiusza. Relikwie złożono w romańskiej krypcie w 1096 roku. Krypta przetrwała do dziś, a kościół jest wpisany na listę UNESCO jako część dróg do Santiago we Francji.
Na rewersie plakietki jest człowiek powieszony na szubienicy, obok stoi drabina. Taki sam rewers mają znaki znalezione w Paryżu i w Holandii. Badacze nie znaleźli średniowiecznego tekstu, który opisywałby cud z wisielcem. Eutropiusz uchodził jednak za opiekuna więźniów i skazanych, a uwolnieni wieszali w jego kościele kajdany. W bazie Kunera wszystkie opisane znaki z Eutropiuszem pochodzą z Francji i Holandii, więc nasz egzemplarz pokazuje, że ktoś przywiózł taki znak nad Bałtyk.
Kolejne części tego tekstu, z następnymi plakietkami z naszych badań, opublikujemy wkrótce.
Źródła
- M. Rdesińska, P. Szmaglińska, A. Tomaszewska-Szewczyk, Znaki pielgrzymie. Przyczynek z zakresu kultury materialnej i konserwacji, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo 43, 2012.
- M. Rębkowski, Stone Houses, Glazed Jugs and Pilgrim Badges… Studia Maritima 27/1, 2014.
- H. Paner, Średniowieczne znaki pielgrzymie z Einsiedeln w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Gdańsku, Archaeologia Historica Polona 21, 2013.
- H. Paner, Plakietka św. Brygidy z Gdańska i inne archeologiczne świadectwa kultu świętej w znaleziskach europejskich, Archaeologia Historica Polona 25, 2017.
- G. Wentz, Das Bistum Havelberg, Germania Sacra I/2, Berlin 1933.
- A. Ballová, Obrazy a premeny kultu svätej krvi vo Wilsnacku od stredoveku po súčasnosť, Acta Musei Nationalis Pragae. Historia 76, 2022.
- A. Forgeais, Collection de plombs historiés trouvés dans la Seine, 2e série, Paris 1863.
- B. de Gaiffier, Un thème hagiographique: le pendu miraculeusement sauvé, w: Études critiques d’hagiographie et d’iconologie, Bruxelles 1967.
- Grzegorz z Tours, In gloria martyrum 55, według bazy Cult of Saints in Late Antiquity (Oxford).
- Liber Sancti Jacobi, księga V (przewodnik pielgrzyma).
- Baza plakietek pielgrzymich Kunera (Radboud Universiteit), stan na październik 2026.
- Źródła do części o Kolonii: zob. CAPTION.md odcinka Kolonia (Wallraf-Richartz-Museum, Deutsche Biographie, Catholic Encyclopedia, KuLaDig), do uzupełnienia o źródło naukowe.
