Zespół CRA Baltica przeprowadził nadzór archeologiczny nad modernizacją Ratusza Staromiejskiego w Malborku, jednego z najcenniejszych zabytków dawnego Starego Miasta. Część terenowa jest zakończona, a sprawozdanie z badań trafiło do Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków. Poniżej opisujemy, jak zorganizowaliśmy prace przy zabytku i co pokazały wyniki. Inwestorem jest Miasto Malbork, a prace przygotowują średniowieczny budynek do nowej funkcji Malborskiego Centrum Kultury i Edukacji. Zadanie realizowane jest w ramach projektu Żuławska Pętla Kultury oraz modernizacji energetycznej zabytkowych budynków użyteczności publicznej, przy dofinansowaniu ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.
Zabytek pod ścisłą ochroną konserwatorską
Ratusz Staromiejski jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem 295, a otaczający go układ urbanistyczny Starego Miasta Malborka wraz z terenem zamkowym figuruje w rejestrze pod numerem 115. Cały obszar objęty jest strefą ścisłej ochrony konserwatorskiej i archeologicznej, w której każde prace ziemne muszą być poprzedzone badaniami archeologicznymi i uzgodnione z Pomorskim Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków. Zgodnie z ustawą o ochronie zabytków obowiązek pokrycia kosztów badań i dokumentacji spoczywa na inwestorze. Nadzorem archeologicznym objęliśmy obszar o powierzchni około 1600 metrów kwadratowych.
Ratusz Staromiejski, gotycka architektura z XIV wieku
Malbork uzyskał przywilej lokacyjny w 1276 roku, odnowiony w 1304 roku, i rozwijał się w państwie krzyżackim jako ważny ośrodek administracyjny oraz handlowy. Gotycki ratusz powstał w latach 1365 do 1380 na miejscu wcześniejszej budowli wzmiankowanej w źródłach z 1365 roku. Usytuowano go we wschodniej pierzei wydłużonego rynku, biegnącego od bramy Mariackiej na południu do kościoła farnego i bramy prowadzącej do zamku na północy.
Budynek na planie prostokąta o wymiarach 20,8 na 13,4 metra podpiwniczono i zwieńczono dwuspadowym dachem z ozdobnymi szczytami oraz wieżyczką na kalenicy. Najbardziej dekoracyjna elewacja zachodnia, zwrócona ku rynkowi, otrzymała wieloboczne bartyzany na narożnikach, fryz maswerkowy, krenelaż oraz szereg ostrołukowych arkad. Styl dekoracji nawiązuje do sąsiedniego Pałacu Wielkich Mistrzów na zamku krzyżackim. We wnętrzu przyziemia zachował się pięcioprzęsłowy krużganek i kolebkowo sklepione pomieszczenia o pierwotnie handlowym przeznaczeniu, a na piętrze mieściły się sale rady i ławy miejskiej z granitowym, ośmiobocznym filarem wspierającym konstrukcję.
Wieki przebudów i dwudziestowieczne zniszczenia
W ciągu stuleci ratusz wielokrotnie remontowano i przebudowywano, zwłaszcza po zniszczeniach z czasów wojny trzynastoletniej, czego świadectwem jest późnogotycki szczyt południowy. Na przełomie XV i XVI wieku dobudowano aneks ław mięsnych, w 1729 roku zastąpiony murowaną przybudówką. Po pożarze miasta w 1899 roku szeroko zakrojoną renowację przeprowadzono w 1901 roku pod kierunkiem Conrada Steinbrechta. Do 1919 roku budynek pełnił funkcję siedziby samorządu miejskiego. W drugiej połowie XX wieku, w ramach planowej rozbiórki zabudowy Starego Miasta, większość średniowiecznych budynków wyburzono, a cegłę przeznaczono na odbudowę Warszawy. Do dziś zachowały się jedynie najważniejsze obiekty, w tym ratusz, średniowieczna fara, dwie bramy miejskie oraz fragmenty murów obronnych.
Jak prowadziliśmy prace przy zabytku
Zakres inwestycji obejmował odsłonięcie murów fundamentowych na całym obwodzie budynku, aby wykonać przy nich prace naprawcze i izolacyjne. Przy zabytku o takiej konstrukcji nie można odkopać wszystkiego naraz. Teren podzieliliśmy więc na dziesięć odcinków, a w części z nich na jeszcze mniejsze sekcje, gdy profile wykopów zaczynały się osypywać. Kolejne odcinki otwierano dopiero po zamknięciu poprzednich, tak aby nie odciążyć jednocześnie zbyt długiego fragmentu murów i nie naruszyć statyki budowli.
Wykopy miały od dwóch do trzech metrów szerokości, a ich głębokość zależała od poziomu posadowienia fundamentów i wynosiła od dwóch do czterech metrów. Po zakończeniu eksploracji i wykonaniu dokumentacji dany odcinek przekazywaliśmy wykonawcy prac remontowych, który mógł od razu przystąpić do izolacji. Ta naprzemienna organizacja pracy jest istotna dla inwestora, bo archeologia nie zatrzymuje wtedy budowy, tylko wyprzedza ją o jeden odcinek.
Badaniami objęliśmy także wnętrze budynku: wybrane pomieszczenia piwniczne, przyziemie oraz oba podcienie, gdzie prowadzono rozbiórkę posadzek i wkopy pod instalacje.
Metodyka i dokumentacja
Nadzór archeologiczny polega na stałej obserwacji prac ziemnych oraz kontroli pracy sprzętu mechanicznego i ręcznego, tak aby chronić znaleziska narażone na zniszczenie w toku inwestycji. Nawarstwienia eksplorowaliśmy w odwrotnej kolejności do czasu ich powstania i dokumentowaliśmy metodą stratygraficzną Edwarda Harrisa, zgodnie ze standardami metodycznymi Narodowego Instytutu Dziedzictwa.
Każda wydzielona jednostka stratygraficzna otrzymała własny numer i kartę dokumentacyjną z datowaniem, lokalizacją, morfologią, wymiarami, składem i pozycją stratygraficzną. Opisy prowadziliśmy elektronicznie, bezpośrednio na urządzeniach mobilnych w wykopie. Dla każdej jednostki wykonaliśmy serię zdjęć podlegających inwentaryzacji, a plany i profile sporządzaliśmy technikami fotogrametrycznymi.
Całość dokumentacji graficznej powiązaliśmy z państwowym systemem odniesień przestrzennych PL-ETRF2000 w układzie CS2000/18, z wysokościami w układzie PL-EVRF2007-NH, i uzupełniliśmy o wektorowe warstwy interpretacyjne. Dzięki temu każdy odsłonięty mur i każda warstwa mają jednoznaczną lokalizację, możliwą do odtworzenia po latach, gdy wykop dawno jest zasypany.
Materiał zabytkowy inwentaryzowaliśmy w powiązaniu z jednostkami stratygraficznymi, z których pochodzi, a następnie poddaliśmy wstępnym zabiegom konserwatorskim. Zabytki o szczególnej wartości poznawczej i ekspozycyjnej trafią po opracowaniu, wraz z dokumentacją, do wskazanej placówki muzealnej.
Co pokazały badania
W trakcie prac odsłoniliśmy cały obwód fundamentów ratusza. Najstarsze zachowane relikty architektoniczne wiążą się z okresem budowy obecnego gmachu, czyli z latami 1365 do 1380. Należą do nich gotyckie mury oporowe studni okiennych, wzniesione z cegieł o wymiarach około 30 na 15 na 8 centymetrów, łączonych kremową zaprawą piaskowo wapienną. Zachowały się rozebrane do jednego poziomu, a ówczesny poziom rynku znajdował się około metra niżej niż dzisiejszy.
Kolejne fazy reprezentują relikty przybudówek oraz zabudowy miejskiej z okresu od późnego średniowiecza, przez czasy nowożytne, aż po przebudowy z lat 1925 do 1935. Wewnątrz budynku, w piwnicach i przyziemiu, zachowały się fragmenty dawnych poziomów użytkowych, w tym średniowiecznej posadzki. Najniżej położone nawarstwienia wskazują na wcześniejsze, wczesnośredniowieczne, a miejscami także pradziejowe użytkowanie tego obszaru, czyli sięgające czasów przed lokacją miasta.
Archeologia zweryfikowała źródła pisane
Najciekawszy wynik badań dotyczy przybudówki po wschodniej stronie ratusza. Źródła historyczne podają, że na przełomie XV i XVI wieku dobudowano do ratusza aneks ław mięsnych, a w 1729 roku zastąpiła go murowana przybudówka. Odsłonięte relikty architektoniczne i zarejestrowane nawarstwienia pokazują obraz bardziej złożony.
Południowo wschodnia część przybudówki powstała najprawdopodobniej w drugiej połowie XV wieku lub na przełomie XV i XVI wieku, a więc wcześniej, niż zakładano. Część północno wschodnia odpowiada dacie historycznej i mogła zostać wzniesiona około 1729 roku, prawdopodobnie równolegle z rozbudową przybudówki południowej w kierunku wschodnim. To przykład sytuacji, w której badania terenowe pozwalają uściślić ustalenia oparte dotąd wyłącznie na obserwacjach architektonicznych i źródłach pisanych.
Zabytki ruchome
Pozyskany materiał zabytkowy to przede wszystkim fragmenty ceramiki, w tym naczyń importowanych, kości zwierzęce oraz przedmioty metalowe: monety, okucia pasowe, guziki, gwoździe i elementy oprawy naczyń.
Najciekawszy zbiór pochodzi z podcienia północnego, z warstwy izolacyjnej, którą udało się przesiać na sicie. Znalazły się w niej liczne fragmenty naczyń i kości, a wśród nich militaria: dwa groty bełtów kuszy oraz silnie skorodowany przedmiot wstępnie zinterpretowany jako element miecza. Większość artefaktów z tego zbioru datuje się na późne średniowiecze, a pojedyncze przedmioty nowożytne trafiły tam wtórnie.
Czego nie udało się rozpoznać i co z tego wynika
Rzetelne sprawozdanie mówi także o ograniczeniach. Znaczna część pierwotnych nawarstwień wokół ratusza została zniszczona podczas wcześniejszych prac remontowych, izolacyjnych i instalacyjnych. Same fundamenty okazały się w przeszłości przelicowane cegłą maszynową i pokryte warstwami izolacyjnymi, co uniemożliwiło obserwację oryginalnego wątku muru i utrudniło rozwarstwienie chronologiczne.
Wąskie wykopy, podyktowane zakresem prac izolacyjnych, pozwoliły obserwować tylko niewielkie partie układu nawarstwień, a osiągnięta głębokość jedynie w nielicznych punktach sięgnęła warstw naturalnych. Pod rozpoznanymi nawarstwieniami wciąż znajdują się starsze.
Wniosek jest jednoznaczny i zapisaliśmy go w zaleceniach: wszelkie przyszłe prace ziemne z głębokimi i szerokoprzestrzennymi wykopami przy ratuszu, wewnątrz niego oraz przy współczesnej przybudówce powinny zostać poprzedzone wyprzedzającymi badaniami wykopaliskowymi. Dla inwestora oznacza to konkret: przy tej lokalizacji zakres archeologii planuje się z wyprzedzeniem, a nie po rozpoczęciu robót.
Powiązana wiedza i realizacje
Jeśli przygotowujesz inwestycję na obszarze objętym ochroną konserwatorską, sprawdź nasz przewodnik po nadzorze archeologicznym dla inwestora oraz dowiedz się, od czego zależy koszt badań archeologicznych oraz ile kosztuje nadzór archeologiczny. Prowadzimy również badania archeologiczne w Gdańsku i województwie pomorskim. Przykładem badań ratowniczych w mieście o morskiej historii jest opracowany przez nas wrak odkryty przy ulicy Stępkarskiej w Gdańsku.
Planujesz prace ziemne przy zabytku lub na terenie objętym ochroną konserwatorską? Skontaktuj się z nami, aby omówić zakres nadzoru i badań dla Twojej inwestycji.
