Zespół CRA Baltica prowadzi nadzór archeologiczny nad modernizacją Ratusza Staromiejskiego w Malborku, jednego z najcenniejszych zabytków dawnego Starego Miasta. Inwestorem jest Miasto Malbork, a prace przygotowują średniowieczny budynek do nowej funkcji Malborskiego Centrum Kultury i Edukacji. Zadanie realizowane jest w ramach projektu Żuławska Pętla Kultury oraz modernizacji energetycznej zabytkowych budynków użyteczności publicznej, przy dofinansowaniu ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.
Zabytek pod ścisłą ochroną konserwatorską
Ratusz Staromiejski jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem 295, a otaczający go układ urbanistyczny Starego Miasta Malborka wraz z terenem zamkowym figuruje w rejestrze pod numerem 115. Cały obszar objęty jest strefą ścisłej ochrony konserwatorskiej i archeologicznej, w której każde prace ziemne muszą być poprzedzone badaniami archeologicznymi i uzgodnione z Pomorskim Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków. Zgodnie z ustawą o ochronie zabytków obowiązek pokrycia kosztów badań i dokumentacji spoczywa na inwestorze. Nadzorem archeologicznym objęliśmy obszar o powierzchni około 1600 metrów kwadratowych.
Ratusz Staromiejski, gotycka architektura z XIV wieku
Malbork uzyskał przywilej lokacyjny w 1276 roku, odnowiony w 1304 roku, i rozwijał się w państwie krzyżackim jako ważny ośrodek administracyjny oraz handlowy. Gotycki ratusz powstał w latach 1365 do 1380 na miejscu wcześniejszej budowli wzmiankowanej w źródłach z 1365 roku. Usytuowano go we wschodniej pierzei wydłużonego rynku, biegnącego od bramy Mariackiej na południu do kościoła farnego i bramy prowadzącej do zamku na północy.
Budynek na planie prostokąta o wymiarach 20,8 na 13,4 metra podpiwniczono i zwieńczono dwuspadowym dachem z ozdobnymi szczytami oraz wieżyczką na kalenicy. Najbardziej dekoracyjna elewacja zachodnia, zwrócona ku rynkowi, otrzymała wieloboczne bartyzany na narożnikach, fryz maswerkowy, krenelaż oraz szereg ostrołukowych arkad. Styl dekoracji nawiązuje do sąsiedniego Pałacu Wielkich Mistrzów na zamku krzyżackim. We wnętrzu przyziemia zachował się pięcioprzęsłowy krużganek i kolebkowo sklepione pomieszczenia o pierwotnie handlowym przeznaczeniu, a na piętrze mieściły się sale rady i ławy miejskiej z granitowym, ośmiobocznym filarem wspierającym konstrukcję.
Wieki przebudów i dwudziestowieczne zniszczenia
W ciągu stuleci ratusz wielokrotnie remontowano i przebudowywano, zwłaszcza po zniszczeniach z czasów wojny trzynastoletniej, czego świadectwem jest późnogotycki szczyt południowy. Na przełomie XV i XVI wieku dobudowano aneks ław mięsnych, w 1729 roku zastąpiony murowaną przybudówką. Po pożarze miasta w 1899 roku szeroko zakrojoną renowację przeprowadzono w 1901 roku pod kierunkiem Conrada Steinbrechta. Do 1919 roku budynek pełnił funkcję siedziby samorządu miejskiego. W drugiej połowie XX wieku, w ramach planowej rozbiórki zabudowy Starego Miasta, większość średniowiecznych budynków wyburzono, a cegłę przeznaczono na odbudowę Warszawy. Do dziś zachowały się jedynie najważniejsze obiekty, w tym ratusz, średniowieczna fara, dwie bramy miejskie oraz fragmenty murów obronnych.
Na czym polega nasz nadzór archeologiczny
Nadzór archeologiczny polega na stałej obserwacji prac ziemnych oraz kontroli pracy sprzętu mechanicznego i ręcznego, tak aby chronić potencjalne znaleziska narażone na zniszczenie w toku inwestycji. Prace ziemne prowadzone są ręcznie, a w uzasadnionych przypadkach z użyciem mikrokoparki z łyżką skarpową. Urobek na bieżąco sprawdzamy pod kątem zabytków ruchomych i monitorujemy wykrywaczem metali. Dokumentację nawarstwień prowadzimy zgodnie z metodą stratygraficzną Edwarda Harrisa, która pozwala precyzyjnie ustalić relacje chronologiczne kolejnych warstw.
Równolegle wykonujemy dokumentację pomiarową, fotograficzną i analityczną z wykorzystaniem fotogrametrii 3D, skalibrowanych ortofotomap oraz technik geodezyjnych w państwowym układzie odniesień przestrzennych. W razie odsłonięcia nienaruszonych nawarstwień kulturowych lub obiektów zabytkowych prace na danym odcinku zostają wstrzymane, a dalszy zakres uzgadniany jest z konserwatorem zabytków w formie badań ratowniczych. Pozyskane zabytki po opracowaniu i konserwacji trafiają do wskazanej placówki muzealnej, a w razie potrzeby wykonujemy badania specjalistyczne, w tym datowanie dendrochronologiczne i radiowęglowe.
Pierwsze obserwacje
W toku dotychczasowych prac natrafiliśmy nie tylko na pozostałości starszej średniowiecznej zabudowy, ale również na ślady osadnictwa sięgającego okresu wpływów rzymskich. To wskazuje, że historia użytkowania tego miejsca jest znacznie głębsza niż sam gotycki ratusz i obejmuje kolejne, nakładające się na siebie fazy obecności człowieka.
Badania w toku, wyniki w opracowaniu
Prace przy Ratuszu Staromiejskim wciąż trwają, a pełne wyniki badań będą znane po zakończeniu części terenowej i opracowaniu dokumentacji. Zgodnie z procedurą przygotujemy sprawozdanie wraz z opinią archeologiczną i przekażemy je do Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Gdańsku. Ten wpis będziemy uzupełniać w miarę postępu opracowania, aby podzielić się najciekawszymi ustaleniami z badań.
Powiązana wiedza i realizacje
Jeśli przygotowujesz inwestycję na obszarze objętym ochroną konserwatorską, sprawdź nasz przewodnik po nadzorze archeologicznym dla inwestora oraz dowiedz się, od czego zależy koszt badań archeologicznych. Prowadzimy również badania archeologiczne w Gdańsku i województwie pomorskim. Przykładem badań ratowniczych w mieście o morskiej historii jest opracowany przez nas wrak odkryty przy ulicy Stępkarskiej w Gdańsku.
Planujesz prace ziemne przy zabytku lub na terenie chronionym? Skontaktuj się z nami, aby omówić zakres nadzoru i badań dla Twojej inwestycji.
