Podczas planowych badań archeologicznych prowadzonych przez zespół CRA Baltica na Wyspie Spichrzów w Gdańsku, w nawodnionych warstwach kulturowych w głębi wyspy, odkryto co najmniej trzy doskonale zachowane egzemplarze późnośredniowiecznej broni białej. Są to sztylety typu bollock pochodzące z jednego stanowiska, a ich wspólną, uderzającą cechą jest starannie wykonana, skręcana rękojeść z drewna, która przetrwała dzięki beztlenowemu środowisku. Zespół ten stanowi cenne źródło informacji o rzemiośle i życiu codziennym w hanzeatyckim mieście.
Przedmioty wydobyto ze środowiska beztlenowego, które spowolniło procesy degradacji. Obecnie są w trakcie szczegółowej analizy i konserwacji. Precyzyjne datowanie, ustalenie wzajemnej relacji stratygraficznej znalezisk oraz ostateczna atrybucja typologiczna zostaną przedstawione w odrębnej publikacji po zakończeniu badań.
Sztylet typu bollock, charakterystyka broni
Sztylet typu bollock, znany również jako sztylet nerkowaty, to jeden z pięciu głównych typów sztyletów późnego średniowiecza, obok sztyletu z jelcem krzyżowym, baselardu, sztyletu tarczowego i sztyletu usznego. Spośród nich okazał się najbardziej długowieczny i najszerzej rozpowszechniony. Używano go nieprzerwanie od około 1300 roku aż po XVII wiek, a jego forma przetrwała jeszcze dłużej za pośrednictwem szkockiego dirka.
Nazwa i geneza
Angielskie słowo bollocks oznacza jądra, a nazwa broni wywodzi się wprost z kształtu rękojeści. U jej nasady, w miejscu jelca, znajdują się dwa owalne, zaokrąglone zgrubienia, które w połączeniu z cylindrycznym uchwytem nadają całości charakterystyczną formę. Sztylet noszono często centralnie z przodu pasa, co czyniło tę symbolikę czytelną i w pełni świadomą.
W epoce wiktoriańskiej bronioznawcy, chcąc uniknąć dosłowności, ukuli eufemizm kidney dagger, czyli sztylet nerkowy, tłumacząc, że dwa płaty jelca przypominają nerki. Określenie to funkcjonuje do dziś, obok niemieckiego Nierendolch i francuskiego dague à couillettes. Warto rozdzielić dwa pojęcia, które bywają mylone. Dirk to nie eufemizm, lecz bezpośredni potomek sztyletu bollock, szkocka odmiana broni, która w XVIII wieku stała się elementem stroju góralskiego i w formie ceremonialnej przetrwała do dziś.
Sztylet typu bollock pojawia się w ikonografii, przede wszystkim na rzeźbach nagrobnych, około lat 1300 do 1350. Powstał prawdopodobnie na Wyspach Brytyjskich lub w Niderlandach, a o nożach tego rodzaju wspominał już Geoffrey Chaucer w latach sześćdziesiątych XIV wieku. Szczyt popularności przypadł na wiek XV.
Budowa i materiały
Konstrukcja sztyletu bollock była podporządkowana funkcjonalności.
- Głownia. Najwcześniejszą i najpowszechniejszą formą była głownia jednosieczna o przekroju trójkątnym, równomiernie zwężająca się ku sztychowi. Z czasem pojawiły się egzemplarze obosieczne oraz smukłe głownie o rombowym przekroju. Typowa długość wynosiła od 25 do 40 centymetrów. Był to przede wszystkim sztylet kolny, przeznaczony do pchnięć, ale w wersjach jednosiecznych pełnił też rolę uniwersalnego noża.
- Rękojeść. Najbardziej rozpoznawalny element, wykonywany najczęściej z jednego kawałka twardego drewna, na przykład bukszpanu, ostrokrzewu lub korzenia wrzośca, a także z kości i rogu. Znaleziska z Wyspy Spichrzów są pod tym względem wyjątkowe, ponieważ we wszystkich zachowała się kompletna, drewniana rękojeść, a łączy je dodatkowo charakterystyczny, spiralnie skręcany motyw uchwytu.
- Jelec nerkowaty. Dwa guzy u nasady stanowiły podstawową formę jelca, chroniąc dłoń przed ześlizgnięciem na ostrze. W późniejszych egzemplarzach dodawano metalowe wzmocnienia.
- Pochwa. Wykonywana najczęściej ze skóry, niekiedy z metalowymi okuciami. Co istotne, pochwy często wyposażano w kieszonki na małe noże towarzyszące i szydła, co podkreśla codzienny, użytkowy charakter tej broni.
Odmiana bałtycka
W rejonie Morza Bałtyckiego rozwinęła się odrębna odmiana sztyletu bollock, określana jako poke. Cechowała ją falliczna rękojeść ze stożkową głowicą oraz krótka, szeroka, jednosieczna głownia, tylko nieco dłuższa od rękojeści. To istotny kontekst dla znalezisk z terenu Gdańska i południowego Bałtyku.
Kontekst historyczny i funkcja
Sztylet bollock nie był bronią zarezerwowaną dla jednej grupy społecznej. Nosili go rycerze, mieszczanie, rzemieślnicy i kupcy, a także chłopi. W czasach, gdy noszenie miecza bywało przywilejem szlachty, sztylet mógł mieć przy sobie niemal każdy, stąd jego ogromna powszechność.
Podstawową funkcją była samoobrona. Kupiec podróżujący szlakami handlowymi, mieszczanin wracający po zmroku czy żołnierz potrzebujący broni pomocniczej, dla każdego z nich kompaktowy sztylet stanowił realne zabezpieczenie, zwłaszcza w walce w zwarciu, gdzie długi miecz lub rapier były niepraktyczne. Jednocześnie był to uniwersalne narzędzie, służące do cięcia lin, otwierania worków z towarem czy drobnych prac codziennych. Ta dwoistość sprawiła, że stał się niemal nieodłącznym elementem wyposażenia mężczyzny tamtej epoki.
Znaczenie gdańskich znalezisk
Każdy artefakt wydobyty podczas profesjonalnych badań archeologicznych jest nośnikiem informacji, a nasz zespół sztyletów jest cenny z kilku powodów.
Przede wszystkim wyjątkowy jest ich stan zachowania. Warunki beztlenowe w nawodnionych warstwach kulturowych wyspy zatrzymały rozkład materiałów organicznych, dzięki czemu przetrwały kompletne, drewniane rękojeści. Pozwala to na analizę gatunku drewna, technik obróbki oraz śladów użytkowania. To rzadkość, ponieważ na większości stanowisk odnajduje się jedynie metalowe ostrza. Podobne warunki opisano między innymi przy odkryciu sztyletu bollock podczas badań średniowiecznego nabrzeża w Ypres w Belgii w 2022 roku, gdzie tłusta glina również doskonale zakonserwowała drewno. Najliczniejszy znany zespół tej broni, aż 65 rękojeści, pochodzi z wraku okrętu Mary Rose, co pokazuje, jak powszechnym przedmiotem osobistym był sztylet bollock.
Interesujący jest również sam fakt, że z jednego stanowiska pochodzi kilka egzemplarzy o powtarzalnej, skręcanej rękojeści. To wartościowy materiał porównawczy, choć wzajemna relacja znalezisk i ich datowanie pozostają przedmiotem opracowania. Sztylety z Wyspy Spichrzów są materialnym świadectwem życia codziennego w dawnym Gdańsku i pomagają zrekonstruować obraz zabudowy wyspy, jej rzemiosła i mieszkańców.
Metodyka pracy CRA Baltica
Odkrycie artefaktu to dopiero początek procesu badawczego. W CRA Baltica podchodzimy do każdego znaleziska z najwyższą starannością, stosując procedury, które zapewniają jego pełne zabezpieczenie i wartość naukową. Ma to znaczenie nie tylko dla ochrony dziedzictwa, ale również dla sprawnego przebiegu inwestycji.
- Dokumentacja w terenie. Bezpośrednio po odkryciu każdy sztylet zadokumentowano w miejscu znalezienia, z rysunkami, dokumentacją fotograficzną oraz określeniem współrzędnych przestrzennych w siatce pomiarowej stanowiska.
- Fotogrametria. Wykonaliśmy cyfrowe modele 3D obiektów, co pozwala na dalszą analizę bez fizycznego kontaktu, szczególnie ważną przy delikatnych materiałach organicznych.
- Zabezpieczenie i konserwacja. Zabytki przeniesiono do warunków kontrolowanej wilgotności, aby zapobiec gwałtownemu wyschnięciu, a następnie przekazano do specjalistycznej pracowni konserwatorskiej.
- Opracowanie i przekazanie. Po konserwacji sztylety zostaną opisane, przeanalizowane i porównane z innymi egzemplarzami, a całość dokumentacji wraz z zabytkami trafi do instytucji muzealnej wskazanej przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.
Nasze doświadczenie w badaniach na terenach silnie nawodnionych i podwodnych pozwala prowadzić prace w tak wymagających warunkach. Podobne wyzwania podejmujemy, realizując badania archeologiczne w Gdańsku, gdzie nawodnione warstwy regularnie dostarczają unikalnych znalezisk, jak choćby wrak ze Stępkarskiej. Sprawny nadzór archeologiczny sprawia, że takie odkrycia nie stają się problemem, lecz wartościowym wkładem w poznanie historii.
Najczęściej zadawane pytania
Czym dokładnie jest sztylet typu bollock?
To europejski sztylet popularny od późnego średniowiecza do XVII wieku, rozpoznawalny po dwóch zaokrąglonych guzach u nasady rękojeści, które tworzą jelec nerkowaty. Pełnił funkcję broni osobistej i narzędzia codziennego użytku.
Co wyróżnia znaleziska z Wyspy Spichrzów?
Przede wszystkim liczba i spójność formy. Z jednego stanowiska pochodzą co najmniej trzy egzemplarze, a wszystkie łączy kompletnie zachowana, skręcana rękojeść z drewna. Wzajemna relacja stratygraficzna znalezisk jest jeszcze ustalana.
Dlaczego znaleziska z zachowanym drewnem są tak rzadkie?
Drewno i inne materiały organiczne w większości warunków glebowych szybko ulegają rozkładowi. Rękojeści przetrwały, ponieważ znalazły się w nawodnionej, beztlenowej warstwie, która spowolniła procesy gnilne.
Kto nosił tego typu broń?
Była bardzo rozpowszechniona. Używali jej mieszczanie, kupcy i rzemieślnicy, a także rycerze oraz żołnierze jako broń pomocniczą.
Co dzieje się z takim zabytkiem po odkryciu?
Po dokumentacji w terenie zabytek jest zabezpieczany i poddawany specjalistycznej konserwacji, następnie analizowany przez archeologów, a po zakończeniu badań przekazywany do muzeum.
Czy na mojej działce budowlanej mogą znajdować się podobne artefakty?
Tereny o długiej historii osadniczej, zwłaszcza w centrach historycznych miast takich jak Gdańsk, mają wysoki potencjał archeologiczny. Zgodnie z prawem inwestycja na takim obszarze wymaga nadzoru lub badań archeologicznych.
Zabezpiecz swoją inwestycję
Odkrycie tak cennych zabytków jak sztylety typu bollock pokazuje, jak duży potencjał historyczny kryje ziemia, na której powstają współczesne inwestycje. Podkreśla też, jak ważne jest profesjonalne zarządzanie procesem archeologicznym, aby nie stał się on źródłem opóźnień i nieprzewidzianych kosztów.
W CRA Baltica prowadzimy kompleksowe badania archeologiczne, które minimalizują ryzyko dla harmonogramu inwestycji. Zajmujemy się całym procesem, od uzyskania pozwoleń, przez sprawne prace terenowe, aż po kompletną dokumentację i zamknięcie formalności. Oddajemy inwestorowi teren gotowy do dalszych prac, z pełnym poszanowaniem dziedzictwa kulturowego.
